دسته‌بندی‌ها

  • منتشر شده در سه شنبه ۱۳۹۹/۱۲/۵
تو قلب فسرده زمینی از درد ورم نموده یک چند

تو قلب فسرده زمینی از درد ورم نموده یک چند را از سایت دیدار موزیک دریافت کنید.

معنی درس پنجم – دماوندیه

معنی درس نوزدهم – دماوندیه

دماوند در این قصیده، در بندهای ابتدایی، در معنای حقیقی به کار رفته است اما رفته رفته به عنوان نمادی از روشنفکران جامعه به کار رفته است و از این جهت این ویژگی­ها مورد نظر شاعر است: ۱- گوشه­گیری و انزوا  ۲- دلگیری از مردم زمانه ۳- داشتنِ اندیش­هایِ بلند و متفاوت از مردم زمانه.

* ای دیو سپید پای در بند  /   ای گنبد گیتی ای دماوند

دیو سپید: موجودی افسانه­ای و اساطیری در شاهنامه که به دست رستم کشته می­شود.

ای دیو: تشخیص             ای گنبد: تشخیص            ای دماوند: تشخیص             پای در بند بودن دماوند: تشخیص

مصراع اول، تلمیح دارد به داستان دیوسپید از هفت­خوان رستم در شاهنامة فردوسی (جنگ رستم با دیوسپید)

اغراق: گنبد گیتی برای بلندی و رفعتِ دماوند اغراق شده است.                    واج­آرایی: صامت «د»

معنی بیت: ای دماوند که مثل دیوسپید، اسیر و گرفتار هستی، ای دماوند که همانند بام جهان برافراشته­ای.....

* از سیم به سر یکی کله­خود   /    زآهن به میان یکی کمربند

تشخیص: نسبت دادنِ کلاه­خود و کمربند به کوه                 سیم: استعاره از برف                   میان: کمر                

کمربند آهن: استعاره از میانة کوه که پر از سنگ­ها و صخره­های تیره­رنگ است.          تشخیص: قراردادن سر و کمر برای کوه   

تناسب (مراعات نظیر): سیم و آهن  /  سر و کله­خود /  سر و میان  /  کله­خود و کمربند  /  میان و کمربند 

معنی بیت: ای دماوند! تو کلاه جنگی سفیدی از نقره (برف) بر سر نهاده­ای و کمربندی آهنین (صخره­ها و سنگ­ها) به کمر بسته­ای.

* تا چشم بشر نبیندت روی  /   بنهفته به ابر، چهر دل­بند

تا: حرف ربط بیان علت، به معنیِ «به این دلیل که»                 «ت» در «نبیندت روی» مضاف الیهِ «روی»

تشخیص: نسبت دادن روی و چهره به دماوند و نهفته شدن از مردم               تناسب: روی، چهره و چشم

بیت حُسن تعلیل دارد: شاعر علت بلندی و پنهان­شدنِ قلة دماوند را پشت ابرها، بیزاری و دوری کردن از مردم نادان می­داند.

بیت به ارتفاع کوه دماوند و ناخشنودی دماوند از مردم روزگار اشاره دارد.

معنی بیت: چهرة زیبای خود را در ابرها پنهان کرده­ای تا این که چشم بشر روی تو را نبیند.

* تا وارهی از دم ستوران  /  وین مردم نحس دیومانند

 وارهی: رهاشوی             دَم: مجاز از مصاحبت و هم­سخنی                       تشبیه: مردم دیومانند

ستوران: چهارپایان، حیوانات، استعاره از انسان­های پست و نادان          این بیت با بیت بعد، موقوف المعانی است.

معنی بیت: برای این­که از هم­صحبتی و هم­نشینی مردم نادان و شومِ دیوصفت رهایی یابی .......

ارتباط معنایی دارد با:          از این دیومردم که دام و دَدَند  /   نهان شو که هم­صحبتانِ بدند 

* با شیر سپهر بسته پیمان   /   با اختر سعد کرده پیوند

شیر سپهر: آفتاب (به اعتبار آن که برج اسد خانة اوست)                      اختر سعد: ستارة مشتری است که سعد اکبر است.

تشخیص: پیمان بستن دماوند با خورشید  /  پیوند دماوند با مشتری                    اختر، سپهر: تناسب

کنایه: مصرع اول و دوم کنایه­ای ازارتفاع یافتن دماوند هستند.                     بیت دارای اغراق است

این بیت حُسن تعلیل نیز دارد: شاعر علت ارتفاع­یافتن دماوند را تلاش او برای دوری از مردم زمانه می­داند.

معنی بیت: با آفتاب پیمان بسته­ای و با ستارة مشتری پیوند و ارتباط برقرار کرده­ای.

* چون گشت زمین ز جور گردون    /     سرد و سیه و خموش و آوند  

گردون: فلک، آسمان (در این­جا روزگار)                 آوند: معلق                       جور گردون: تشخیص

خفه و خموش گشتن زمین: تشخیص                      این بیت با بیت بعدی موقوف المعانی دارد.

معنی بیت: وقتی که زمین از ظلم و ستمِ اسمان (روزگار) سرد و تاریک و ساکت و معلق شد ....

* بنواخت ز خشم بر فلک مشت   /    آن مشت تویی تو ای دماوند

 مشت کوبیدن زمین به فلک: تشخیص                      ای دماوند: تشخیص       

تو مشت هستی: تشبیه                                   واج­آرایی: صامت «ت» و «ش»  

معنی بیت: از شدت خشم، زمین، مشتی بر فلک کوبید و تو ای دماوند آن مشت زمین هستی.

* تو مشت درشت روزگاری   /   از گردش قرن­ها پس­افکند

پس­افکند: پس افکنده، میراث (صفت مفعولی مرکب مرخم)                 تشبیه: دماوند به مشت             مشت روزگار: تشخیص

معنی بیت: ای دماوند! تو مشت بزرگِ خشم و اعتراض دیرینة روزگار هستی که از گذشت ایام به ما ارث رسیده­ای.

* ای مشت زمین بر آسمان شو  /    بر وی بنواز ضربتی چند

مشت زمین: تشخیص و استعاره از دماوند                         بر آسمان شو: به آسمان برو   

ضربتی چند: ترکیب وصفی مقلوب                       چند: صفت مبهم                       زمین، آسمان: تناسب و تضاد

شو: برو               مرجع ضمیرِ «وی»، آسمان است.                 بنواز: بزن                 مصرع دوم: تشخیص 

معنی بیت: ای دماوند که مشت زمین هستی! به آسمان برو و چند ضربه بر آن بکوب. (علیه ظلم قیام کن)

* نی نی تو نه مشت روزگاری     /    ای کوه نیَم ز گفته خرسند

نی نی: قید نفی                 مشت روزگار: اضافة استعاری (تشخیص)                  نیَم: نیستم

ای کوه: تشخیص                 گفته: مقصود شاعر، تشبیه در بیت قبلی است یعنی همان تشبیه دماوند به مشت.

معنی بیت: نه نه تو مشت روزگار نیستی. ای کوه من از این سخن خود (تشبیه دماوند به مشت) راضی نیستم.

 - شاعر به این دلیل از تشبیه دماوند به مشت روزگار راضی نیست که مشت نشانة اعتراض و ستیز است در حالی که دماوند (مردم تهران یا روشنفکران جامعه) در مقابل ظلم و دشمنان خارجی سکوت کرده است.

* تو قلب فسردة زمینی   /  از درد ورم نموده یک چند

فسرده: یخ­زده، منجمد              تشبیه: کوه دماوند به قلب فسردة زمین تشبیه شده است                وَرَم: استعاره از برآمدگی کوه

قلب زمین: تشخیص                   قلب، درد، ورم: تناسب                     یک چند: قید مقدار

معنی بیت: ای دماوند! تو قلب سرد و منجمد زمین هستی که از شدت درد و ناراحتی مقداری ورم کرده است.

* تا درد و ورم فرونشیند   /   کافور بر آن ضماد کردند

تا: حرف ربط به معنیِ «برای اینکه»                  ورم: استعاره از برآمدگی کوه                کافور: استعاره از برف­های قلة دماوند

کافور: مادة معطر جامدی که از گیاهانی چون ریحان، بابونه و چند نوع درخت به دست می­آید. در قدیم به عنوان مرهم و دارو روی زخم می­مالیدند.                       

ضماد کردن: بستن چیزی بر زخم، مرهم نهادن                 درد، ورم، ضماد: تناسب                بیت حُسن تعلیل دارد.

معنی بیت: برای این­که درد و ورم تو آرام بگیرد و اندکی تسکین یابد مرهمی از برف بر ورم تو نهاده­اند.

* شو منفجر ای دل زمانه  /   وان آتش خود نهفته مپسند

دلِ زمانه: اضافة استعاری (تشخیص)                       دلِ زمانه: استعاره از دماوند   

آتش: استعاره از خشم درونی                            نهفته: صفت مفعولی در نقش قید

معنی بیت: ای کوه دماوند که چون قلب زمانه هستی، آتشفشان کن و بیش از این راضی مباش که آتش درونت نهفته بماند.

* خامش منشین سخن همی گوی   /    افسرده مباش خوش همی خند

خامش نشستن، سخن گفتن: تضاد                   افسرده بودن و خوش خندیدن: تضاد           همی گوی: بگو (فعل امر)

تشخیص: سخن گفتن، خندیدن و خاموش نبودن دماوند                 خاموش، افسرده: تناسب             خوش: قید کیفیت

همی­خند: بخند (فعل امر)             خوش خندیدن: کنایه از افسردگی به در آمدن             خاموش منشین: کنایه از سخن بگو

معنی بیت: ای دماوند (آگاهان خاموش جامعه) خاموش و آرام نباش و چیزی بگو (اعتراض کن)، غمگین و ناراحت نباش و با خوشحالی بخند. 

* پنهان مکن آتش درون را    /    زین سوخته­جان شنو یکی پند

آتش: استعاره از خشم درونی              آتش، سوخته: تناسب                    واج­آرایی: صامت «ن»

سوخته­جان: صفتِ مرکب، جانشین اسم. منظور «خود شاعر» است و مخاطب شاعر «کوه دماوند» است.

معنی بیت: ای دماوند! خشم درونی­ات را در دلت پنهان نکن، بیرون بریز و از این شاعرِ دل­سوختة دردمند پندی بشنو.

* گر آتش دل نهفته داری   /   سوزد جانت به جانت سوگند

آتش دل: استعاره از خشم درونی                     سوختن جان: کنایه از نابود شدن

«ت» در «جانت» در هر دو مورد نقش مضاف الیهی دارد.

توجه: فعلِ «می­خورم» به قرینة معنوی محذوف است و بیت سه جمله دارد. 

معنی بیت: اگر آتش درونت را بیرون نریزی و در دلت پنهان کنی به جان تو سوگند می­خورم که جانت (وجودت) را نابود می­سازد.

* ای مادر سرسپید بشنو   /   این پند سیاه بخت فرزند

سر: مجازاْ مو                    مادر سر سپید: استعاره از دماوند                   سپید سیاه: تضاد و تناسب

سیاه بخت فرزند: ترکیب وصفی مقلوب. منظور خود شاعر «ملک­الشعرا بهار» است.    

سرسپیدی: کنایه از پیری (اشاره به برف قلة دماوند)  

معنی بیت: ای دماوند! ای مادر سرسپید من! این پند فرزند بدبخت خود را بشنو.

* از سر بکش آن سپید معجر   /   بنشین به یکی کبود اورند

معجر: روسری، چارقد                       اورند: اورنگ، تخت. مجازاْ فر و شکوه شأن و شوکت.

سپید معجر: ترکیب وصفی مقلوب. استعاره از برف روی کوه                  معجر سپید بر سر داشتن: کنایه از ناتوانی و عجز

بر اورند نشستن: کنایه از قدرت­نمایی کردن، حکومت کردن                  سپید، کبود: تضاد و تناسب

سپید معجر و کبود اورند: ترکیب وصفی مقلوب (معجرِ سپید، اورند کبود)

معنی بیت: ای دماوند دست از ناتوانی بکش و قدرت خود را نمایان کن.

* بگرای چو اژدهای گرزه   /    بخروش چو شرزه شیر ارغند

بگرای: حمله­ور شو (حرکت کن) فعل امر از گراییدن                        شیر شرزه: شیر خشمگین 

ارغند: خشمگین و قهرآلود                گرزه: نوعی افعی دارای سم مهلک                     شرزه: خشمگین، زورمند، قوی 

گرزه، شرزه: جناس ناقص                در بیت، تشبیه وجود دارد. (مصرع اول و دوم)  

معنی بیت: مانند اژدهای بزرگ و کُشنده، حمله­ور شو و مانند شیر خشمگین و قهرآلود، فریاد و خروشی برآور. 

* بفکن ز پی این اساس تزویر    /    بگسل ز پی این نژاد و پیوند

پی: پایه، اساس                      اساس تزویر: پایه­های حکومت ریاکار، اضافة استعاری  

از پی افکندن: کنایه از نابودی کامل                      از پی گسلیدن: کنایه از نابودی کامل

تزویر: دروغ­پردازی، فریب دادن، دورویی کردن، ریاکاری                        پی، اساس: تناسب

این نژاد و پیوند: منظور شاهان سلسلة پهلوی                                   نژاد پیوند: تناسب         

موازنه: کلمات دو مصرع در قرینة هم دیگر، هم وزن هستند.  

معنی بیت: پایه­های این بنای ظلم و ریا را ریشه­کن ساز و نسل و نژاد این حاکمان ظالم را نابود کن.

* بر کَن ز بُن این بنا که باید   /   از ریشه بنای ظلم برکند

واج­آرایی در «ب» به منظور اصرار در برکندن نظام ظالمانة پهلوی                 از بن برکندن: کنایه از نابودکردن کامل

از ریشه برکندن: کنایه از نابودی کامل              برکن، برکند: اشتقاق           «بنا» در مصرع اول: استعاره از ظلم

بنای ظلم: تشبیه (ظلم به بنا تشبیه شده است)                       باید برکند: فعل مصرع دوم

معنی بیت: این بنای ظلم را نابود کن زیرا بنای ظلم را باید از ریشه برکند و نابود ساخت.

* زین بی­خردان سفله بستان   /   داد دلِ مردمِ خردمند  

سفله: پست و فرومایه                   داد دل: حق و حقوق مردم                       بی­خرد، خردمند: تضاد 

بی­خردان سفله: حاکمان ظالم زمان شاعر                           واج­آرایی صامت «د» و مصوت « -ِ »   

معنی بیت: از این حاکمان بی­عقلِ پست و فرومایه، حق انسان­های خردمند و آگاه را بگیر.

پاسخ خودآزمایی 

ج۱- «سیم» استعاره از برف و «کمربند» بخش میانی کوه که پوشیده از سنگ و صخره و بدون برف است.

ج۲- به بلندی و رفعت کوه دماوند

ج۳- زیرا مشت نشانة اعتراض و پرخاشگری است در حالی که دماوند در موضع قیام و اعتراض نبوده و خاموش و ساکت است در نتیجه از تشبیه دماوند به مشت روزگار منصرف می­شود و دماوند را به عنوان مظهر درد و اندوه جامعه به قلب منجمد زمین تشبیه می­کند و حالت خفقان حاکم بر جامعه را توصیف می­کند.

ج۴- برای این که چشم بشر، چهرة او را نبیند و از مصاحبت و هم­نشینی مردم نادان و شوم دیوصفت که در برابر ظلم و ستم، سکوت اختیار کرده­اند، دور باشد.  

ج۵- «ورم» استعاره از برآمدگی کوه دماوند و «کافور» استعاره از برف است.

ج۶- خود شاعر (ملک الشعرا بهار)

ج۷- دماوند، نماد آگاهان خاموش جامعه

منبع مطلب : adaberoz.blogfa.com

adaberoz.blogfa.com لطفا اعلامیه بالای سایت را مطالعه کنید.

معنی و نکات درس دماوندیه، فارسی دوازدهم

چند نکته:

  این سروده در قالب قصیده است یعنی مصراع نخستین این سروده با همه ی مصرع های زوج هم قافیه است(بند- دماوند – کمربند – دل بند – مانند و...)

   موضوع این چکامه(قصیده) سخن با دماوند .

   در این سروده دماوند، نماد قدرت و توانایی است که حتّی در صورت بیدار شدن می توانست حکومت دیکتاتوری وقت را سرنگون سازد.

آتش درون دماوند ،نمادی از گرفتاری ها و تیره روزی های مردمِ بدبخت ایران است که به گونه ی آتش در دل دماوند انباشته گردیده است.

این سروده بر وزنِ(مستفعلُ فاعلاتُ فَع لُن) یا (مفعول مفاعلن فعولن) هزج مسدّس اخرب مقبوض محذوف است(نام وزن فقط برای رشته های علوم انسانی است)

محمّد تقی بهار،(1330-1266هجری شمسی) شاعر،روزنامه نگار،استاد دانشگاه و مرد سیاست بود.

شهرت ِشاعری بهار، به خاطرِ قصاید فخیم و استواری است که با توجّه به سنّت ادبیِ گذشته،

سروده است.

روزنامه های خراسان،نو بهار، تازه بهار و مجلّه ی دانشکده ،و نیز آثاری چون:تاریخِ احزاب سیاسی،

سبک شناسی،تاریخ تطوّر نظم و مقالات و نوشته های پراکنده از وی، بیانگر قدرتِ سحرِ قلمش 

است. 

(یه) در دماوندیه ،نشانه ی صفت نسبی است مثلِ مَدحیه ،بهاریه ،حبسیه،                                                                                               

********************************************************************************************************************************************************************************************************************                                                 

دماوندیّه

  1_   ای دیو سپید پای در بند      ای گنبد گیتی ای دماوند.

دیو سپید:استعاره از دماوند و تلمیح به آخرین مرحله از هفت خوانِ رستم/گنبدگیتی:اضافه 

استعاری/تشخیص در مصرع اوّل/تشبیه دماوند به گنبد گیتی/

اغراق در بزرگیِ دماوند در مصرع دوّم/پای در بند :کنایه از گرفتار و زندانی بودن است.

معنا: (ای دماوند ی که مانند دیوی سپید ،گرفتارو اسیر شده ای و چون بامِ جهان بر افراشته و

با شکوهی.)

         2-     از سیم به سر یکی کله خود       زآهن به میان یکی کمربند

سیم = نقره ، سیمین یعنی نقره ای – زر یعنی طلا و زرّین یعنی طلایی در این جا سیم استعاره از برف است.

*کله خود = کلاه جنگی آهنین که پیکارگران در گذشته بر سر می گذاشتند.در این جا چون کلاه داشتن را به دماوند نسبت داده است پس آرایه ی جان بخشی دارد.

 * کمربند آهنین ک استعاره از سنگ ها و صخره های کوه است که به رنگ تیره هستند ./

سیم و آهن:تناسب/ میان:ایهام(وسط و کمر)

معنا:   ای دماوند، تو کلاهِ جنگیِ سپیدی از جنس نقره(برف) بر سر نهاده ای و کمر بندی آهنین(صخره ها و سنگ های میانه ی کوه) به کمر بسته ای (دماوند را رزمنده ای مسلّح پنداشته است.

3-تا چشم بشر نبیندت روی         بنهفته به ابر چهرِ دل بند

در این بیت آرایه های تشخیص( نسبت دادن روی و چهره به دماوند) مراعات نظیر(روی چهره چشم) و حُسن تعلیل

(سراینده دلیل بلندی و پنهان شدن قلّه را به خاطر دوری از مردم دانسته است.)  دیده می شود.

/جهش ضمیر : نبیندت روی(رویت را نبیند)

معنا: به دلیل این که چشم بشر تو را نبیند ،چهره ات (همان قله یا چکاد به زبان پارسی) را در دلِ ابر ها پنهان کرده ای.

(دماوند به دلیل بیزاری از مردمی که در سکوتند و در برابر رژیم دیکتاتوری زمانه بی تفاوت اند، بسیار ناراحت است.)

         4-   تا وارهی از دم ستوران          وین مردم نحس دیو مانند...

این بیت با بیت بعدی  وابسته و  به اصطلاح« موقوف المعنی» هستند.

وارهی= آزاد شوی.

دم=مجاز (معنی غیر حقیقی) از هم سخنی است./مردم نحس را به دیو تشبیه کرده/

/ستوران:چهارپایان ، حیوانات ، استعاره از انسان های فرومایه و  بی تفاوت به مسایل کشور خویش است./

معنا:(برای این که از هم نشینی با مردم ترسو و نادان و شوم(نحس) و دیو صفت رهایی یابی....)

این بیت با بیت پیشین قرابت معنایی دارد.

مفهوم:بیزاری از مردمی که نسبت به محیط خود و کشور خود بی تفاوتند.

5-با شیر سپهر بسته پیمان         با اختر سعد کرده پیوند

شیر سپهر(استعاره از خورشید)  اخترِ سعد:سیّاره ی مشتری است که به سعد اکبر معروف است./(اشاره به این که خانه ی خورشید در برجِ اسد است.)

سعد: خوشبختی که متضادِّ آن نحس است./بیت تشخیص نیز دارد.

تناسب بینِ شیر سپهر و اختر سعد/

/ کرده پیوند= ارتباط برقرارکرده است.

این بیت آرایه ی حسن تعلیل دارد، زیرا سُراینده اعتقاد دارد که چکاد(قلّه ی)دماوند به این دلیل بالا رفته است که با آفتاب پیمان  ببندد و با سیّاره ی مشتری ارتباط بر قرار نماید.

معنا:( با آفتاب پیمان بسته ای و با سیّاره ی مشتری ارتباط برقرار کرده ای. به قول معروف« با بالا بالا ها می پری.»)

6-چون گشت زمین ز جورِ گردون         چونین خفه و خموش و آوند

گردون= فلک و آسمان که در حال گشتن هستند ، ولی در این جا مُراد روزگار است.

جور= ستم(این بیت نیز با بیت بعدی پیوند معنایی دارد و موقوف المعانی هستند.)

آوند= واژگون ، معلّق

جور گردون:تشخیص و اضافه استعاری/مصرع دوّم:شبکه معنایی بینِ سرد و سیه و خموش/

معنا:(هنگامی که زمین از ستمِ آسمان (روزگار) این گونه خفه و ساکت و واژگون گردید...)

7- بنواخت ز خشم بر فلک مشت          آن مشت تویی تو ای دماوند

/حسن تعلیل:شاعر دلیلِ به وجود آمدنِ دماوند را مشتی می داند که زمین بر فلک زده./

تشبیه ِدماوند به مشتِ روزگار   / تشخیص نیز دارد.

  معنا:(ای دماوند، زمین از بسیاری خشم، مشتی بر آسمان زد که تو، آن مشت هستی.)        

در پندارِ شاعر  روزگارگرفتار کننده ی کشور است، به همین دلیل زمین به آن مشت می زند.

در این بیت آرایه ی تشبیه دیده می شود. قله (چکاد) «مشبه» و مشت «مشبّه به» است.

آرایه ی تکرار نیز در واژه ی مشت دیده می شود.

  در واج «ت» و« ش» نیز واج آرایی آشکار و هویداست.

8_تو مشتِ درشتِ روزگاری        از گردش قرن ها پس افکند

      پس افکند= چیزی که از کسی پس افتاده باشد به معنای دیگر،باقی مانده باشد  ، میراث. این واژه صفت مفعولی مرکّبمرخّم است.

مرکّب است چون از دو واژه ی با معنا(پس،افکند) درست شده است.

مرخّم است چون واج «ه» از آن بریده شده است. اصلاً مرخّم یعنی دُم بریده ،پس اگر واج«ه» را دُمِ این واژه بدانیم ، می بینیم که بریده شده است.

در مصرع اوّل تشبیه/تشخیص نیز دارد.

معنا= ای دماوند، تو مانند مشتِ کوبنده ی روزگاری که از گذشتِ روزگار، برای ما به ارث مانده ای.

  (این بیت تشبیه دارد که با توجّه به معنای آن می توانید پایه های آن را آشکار سازید.)

9-ای مشتِ زمین بر آسمان شو         بر وی بنواز ضربتی چند

مشتِ زمین:استعاره از دماوند/تشخیص در هر دو مصراع/                                                    

/چند:صفت مبهم که پس از موصوف آمده                                                                            

                                                                         

دربرخی نسخه ها به جای (وی) از (ری) استفاده شده که چون دماوند در اطراف ری و در شمال 

تهران است،بی تناسب نیست.                                                                                                 

در این جا شاعر، به دماوند دستور می دهد:

( ای دماوند که مانند مشتِ زمین هستی به آسمان برو و به آن چند ضربه مشتی بزن.)

................................................................................................................................................

10-نی نی تو نه مشت روزگاری         ای کوه نیم ز گفته خرسند

نیَم: نیستم/خرسند: راضی/                                                                                                  

بیت دارای پنج جمله است.                                                                                                       

در این بیت بهار از تشبیهِ خود پشیمان می شود و می گوید:

 ( نه نه، ای دماوند، تو مشتِ سهمگینِ روزگار نیستی و من از سخنِ خود راضی نیستم.)

11-تو قلب فسرده ی زمینی            کز درد ورم نموده یک چند

فسرده= افسرده در این جا معنای یخ زده می دهد.البته ،ایهام دارد(دل مرده و یخ زده)//باز هم آرایه ی تشبیه، در این بیت چشمک می زند.

ورم=استعاره از برآمده بودن کوه دماوند است./ تشخیص نیز دارد./یک چند: قید مقدار

معنا: (ای دماوند تو مانند قلب یخ زده ی زمینی که از شدّت درد و ناراحتی مدّتی است که ورم کرده ای.)

نکته ی دستوری: «تو» نهاد (مسندالیه) است« قلب فسرده ی زمین» مسند و«ی» پس از زمین فعل ربطی است.

       12-  تا درد و ورم فرو نشیند        کافور بر آن ضماد کردند

کافور=مادّه ای است خوش بو که از گیاهانی مانند ریحان و بابونه و چند گیاه دیگر به دست می آید. گذشتگان از این مادّه به عنوان مرهم استفاده کرده و آن را روی زخم می مالیدند.البتّه برای کاهش

حرارت بدن و گندزدایی نیز کاربرد داشته و دارد.و طبعِ آن سرد است.

ضِماد= مرهم، ضماد کردن یعنی دارو مالیدن بر روی زخم.

تا= به معنای برای این که

بین درد و ورم و کافور مراعات نظیر دیده می شود.

فرو نشیند ؛ فعل پیشوندی است.

بهار ،برف های روی چکاد دماوند را به ضماد، مانند(تشبیه) کرده است./ کافور:اسنعاره از برف

معنا:(به خاطرِ این که این درد و ورم التیام پیدا کند بر روی آن مرهمی از برف نهاده اند.)

13-شو منفجر ای دلِ زمانه       وان آتش خود نهفته مپسند

از این بیت به بعد شاعر، روشنفکران و آزادی خواهان را خطاب می کند.                                     

معنی :(ای دماوند ،که مانند دلِ زمانه هستی منفجر شو وخاموش بودنِ خود را شایسته مدان.)

دل زمانه = استعاره از دماوند است.در این استعاره ،جان بخشی نیز وجود دارد.

دل زمانه: اضافه ی استعاری

14-خامش منشین سخن همی گوی      افسرده مباش، خوش همی خند

دو تضاد در این بیت دیده می شود که عبارت اند از:

خامش نشستن با سخن گفتن- افسرده بودن با خوش همی خندیدن

« خند» و «گوی» هر کدام بن مضارع، از مصدرِ خندیدن و گفتن هستند که در این بیت به جای فعل امر به کار رفته اند.(همی گوی = بگو و همی خند = بخند.)

/خوش همی خند، کنایه از امید وار باش /بیت،تشخیص نیز دارد./

معنا: (ای دماوند، خاموشی را کنار بگذار(به ستم و ستمگری اعتراض کن)و دست از افسردگی بردار و شاداب و با نشاط باش.)

15-پنهان مکن آتش درون را           زین سوخته جان شنو یکی پند

سوخته جان: صفت مرکّب است که به جای اسم آمده است. یعنی خود ملک الشعرای بهار است.

باز دوباره می بینیم که بن مضارع شنو به جای فعل امر آمده است یعنی بشنو.

/آتش:استعاره از درد و رنج یا خشم/سوخته جان:استعاره از خودی شاعر و هر انسانِ آزادی خواه/

معنا:(ای دماوند، خشم درونی ات را پنهان مکن و از این شاعرِ دل سوخته پندی بشنو.(پند شاعر بیت بعدی است.)

16-گر آتش دل نهفته داری      سوزد جانَت ، به جانت سوگند

آتش : استعاره از خشم درونیِ دماوند است./آرایه ی تکراریا واژه آرایی/

سوگند:قسم(در قدیم به معنیِ گوگرد بوده)

معنی:(ای دماوند، اگر آتش درونی ات را پنهان کنی، سوگند به جانت که جانت خواهد سوخت.)

سر در این مجاز از مو است.( مجاز واژه ای که دارای معنای غیر حقیقی باشد.)

مادر سر سپید=منظور کوه دماوند است که در چکادش(قلّه اش) برفی سپید نشسته است. در این بیت استعاره است از،آزادی خواهان جامعه است.

سیاه بخت فرزند ، ترکیب وصفی مقلوب است(همان موصوف و صفت)که موصوف و صفتش جابه جا شده باشد. سیاه بخت فرزند به گونه ی غیر مقلوب این گونه بوده است:فرزند سیاه بخت.    ///

منظور از سیاه بخت فرزند، خود شاعر است.

مادر سر سپید:ایهام(کوهی که سرش به خاطری برف، سپید است و نیز موی سپید و کهنسال است.)

سر سپیدی: کنایه از کهنسالی و با تجربه بودن/تضاد: بینِ سپید و سیاه

معنا:  ای مادرِ سر سپید(آزادی خواهان و آگاهانِ خاموش جامعه)این پند فرزند تیره بخت خود را بشنوید.

18-از سر بکش آن سپید معجر        بنشین به یکی کبود اورند

معجر= روسری ، چارقد/سپیدمعجر:ترکیب وصفی مقلوب است.

اورند= اورنگ، تخت پادشاهی، مجازاً به معنای فَرّ و شکوه و شوکت است.

کبود اورند = تخت تیره رنگ، ترکیب وصفی مقلوب است در واقع اورند ِ کبود است.

معنی: (ای دماوند،روسری سپیدت را کنار بزن و قیام کن و باقدرت و شکوهِ خود بر تختِ پادشاهی

تکیه بزن.)شاعر از آزادی خواهان و روشنفکران می خواهد عجز و ناتوانی را ازخود دور کنند.

بگرای= گرایش کن ، حمله ور شو ، حرکت کن

گرزه =   نوعی مار بزرگ دارای سمّ کشنده.این کلمه در فرهنگِ لغت اسم است امّا در این جا،

در جایگاهِ صفت نشسته است.

شرزه= خشمگین، با گرزه جناس دارد.(جناس ناقص اختلافی در حرف اول)

ارغند= خشمگین.و قهر آلود. در فرهنگ لغت به معنیِ دلیر و شجاع نیز آمده،

معنا: (ای دماوند، مانند اژدهایی خشمگین با دیکتاتور زمانه، ستیزه(جنگ)کن،و مانند شیری خشم

آلود و دلیر، به غرّش در بیا ).

20- بفکن ز پی این اساس تزویر      بگسل ز پی این نژاد و پیوند

پی= پایه و اساس

اساس تزویر :  اضافه ی استعاری است.(اضافه های استعاری، استعاره ی بالکنایه یا استعاره ی 

مکنیه هستند.)///به معنای پایه های حکومت است.

 نژاد و پیوند: نسل و تبار// 

بگسل:پاره کن،جدا کن. . در متنِ درس به معنیِ نابود کن

این بیت دارای آرایه ی موازنه است(برای رشته های علوم انسانی)

واژه های ،پی و اساس، رابطه ی ترادف دارند.

معنا: این بنای ظلم وستمگری را از ریشه برکن و نسل و دودمانِ این فرمان روایانِ ستمگر رانابود ساز.

  بفکن ز پی(= ازپی افکندن)=نابودی کامل، ازبیخ و بن ویران کردن

از هم گسلیدن= باز کنایه از نابودی کامل است.

21-بر کن زبُن این بَنا که باید         از ریشه بنای ظلم بر کند

در واج «ب» واج آرایی دیده می شود.

ازبن بر کندن کنایه از نابودی کامل است.

بنا در مصراع نخست استعاره از بنای ستم گری است.

بنای ظلم، اضافه ی تشبیهی است./بنا،آرایه ی تکرار نیز دارد./اشتقاق بینِ بن و بنا

معنا: این بنای ستم گری را از بنیان نابود کن ،چرا که باید  بنای ظلم را از ریشه بر کند و نابود

ساخت.

سفله= آدمیان پست و فرو مایه ، بدسگال

واج آرایی در «د» و مصوت«-ِ»

در مصرع دوّم، تتابع اضافات وجود دارد/تمامِ مصرع دوّم ،مفعول برای فعلِ بستان

معنی:( ای دماوند، داد دلِ مردمانِ خردمند را  از این حاکمانِ بی خرد و فرومایه بگیر.)

یک توضیح:بهار در جایی گفته است: این مردم نحس دیو مانند و در جای دیگری گفته است این مردم خردمند. شاید این پندار در ذهن شما نوعی دو گانگی ناخردمندانه پدید آورد اما در واقع این گونه نیست چون بهار مردم جامعه را به دو گروه تقسیم کرده است ، نخست ، مردمی نا خردمند که همان مردمِ نحس دیو مانند است. دیگر گروه خردمندان است که بهار این گروه را دردمند می داند و از دماوند می خواهد که داد دل این گروه از مردم را بگیرد.

                                                                                                                          پایان این درس

حسین حسین زاده بافرانی-دبیر ادبیّات فارسی دبیرستان شهید چمران نایین-آبان 97

منبع مطلب : hosein20122012.blogfa.com

hosein20122012.blogfa.com لطفا اعلامیه بالای سایت را مطالعه کنید.

سعید جعفری

تو قلب فسرده زمینی از درد ورم نموده یک چند

۱- ای دیو سپید پای در بند/ ای گنبد گیتی ای دماوند

قلمرو زبانی: دیو سپید: موجودی افسانه­ای و اساطیری در شاهنامه که به دست رستم کشته می­شود. / گیتی: جهان /  قلمرو ادبی: قالب: قصیده / وزن: مفعول مفاعلن فعولن(رشته انسانی) / دیو سپید: استعاره از دماوند / ای گنبد: جان بخشی / گنبد گیتی: اضافه استعاری، گیتی مانند ساختمانی است که گنبد دارد / ای دماوند: جان بخشی / پای در بند بودن: کنایه از زندانی بودن / پای در بند بودن دماوند: جان بخشی / مصراع اول، تلمیح دارد به داستان دیوسپید از هفت خوان رستم در شاهنامه فردوسی (جنگ رستم با دیوسپید) / اغراق: در بلندی دماوند / واج آرایی: صامت «د»/

بازگردانی: ای دماوند که همانند دیوسپید، اسیر و گرفتار هستی، ای دماوند که همانند بام جهان برافراشته ای.

پیام: ستایش دماوند، اشاره به بلندی دماوند

۲- از سیم به سر یکی کله خود/ ز آهن به میان یکی کمربند

قلمرو زبانی: سیم: نقره / میان: کمر، وسط / فعل «داری» به قرینه معنوی حذف شده است. / قلمرو ادبی: جان بخشی: نسبت دادنِ کلاهخود و کمربند به کوه/ سیم: استعاره از برف / کمربند آهنین: استعاره از میانه کوه که پر از سنگ‌ها و صخره‌های تیره رنگ است. / جان بخشی: قراردادن سر و کمر برای کوه / تناسب: سیم، آهن؛ سر، کله‌خود، میان؛ کله­خود، کمربند؛ میان، کمربند / تشبیه پنهان: برفها مانند کلاه خود و صخره ها مانند کمربندند.

بازگردانی: ای دماوند! تو کلاه جنگی سفیدی از نقره (برف) بر سر نهاده ای و کمربندی آهنین (صخره‌ها و سنگ‌ها) به کمر بسته ای.

پیام: وصف دماوند

۳- تا چشم بشر نبیندت روی/ بنهفته به ابر، چهر دلبند

قلمرو زبانی: تا: حرف پیوند بیان علت، به معنیِ «به این دلیل که» / «ت»در«نبیندت روی» مضاف الیهِ «روی»، جهش ضمیر/ نهفتن: پنهان کردن (بن ماضی: نهفت، بن مضارع: نهنب) / قلمرو ادبی: جان بخشی: نسبت دادن روی و چهره به دماوند و نهفته شدن از مردم / تناسب: روی، چهره، چشم / حُسن تعلیل: سخنور علت پنهان شدنِ قله دماوند را در پشت ابر، بیزاری و دوری کردن از مردم نادان می‌داند. / دلبند: کنایه از گرامی و ارجمند

بازگردانی: چهره زیبای خود را در ابرها پنهان کرده­ای تا چشم آدمی روی تو را نبیند.

پیام: بیزاری دماوند از مردم، اشاره به بلندی کوه

۴- تا وارهی از دم ستوران  / وین مردم نحس دیومانند

قلمرو زبانی: وارهی: رها شوی(بن ماضی: وارست، بن مضارع: واره) / ستور: چهارپا، جانوران چهارپا به ویژه اسب، استر و خر / وین: و این / نحس: شوم، بدیمن، بداختر، گجسته، ناهمایون / این بیت با بیت بعد، موقوف المعانی است./ قلمرو ادبی: دَم: نفس، مجاز از سخن / ستور: استعاره از انسان‌های پست و نادان / شبیه: مردم دیو مانند / حسن تعلیل

 بازگردانی: برای این­که از هم­صحبتی و هم­نشینی مردم نادان و شومِ دیوصفت رهایی یابی …….

پیام: بیزاری از مردم نادان

ارتباط معنایی دارد با: از این دیومردم که دام و دَدَند / نهان شو که هم­صحبتانِ بدند

۵- با شیر سپهر بسته پیمان / با اختر سعد کرده پیوند

قلمرو زبانی: سپهر: آسمان / سعد: خجسته، مبارک، متضاد نحس / اختر سعد: سیّاره مشتری یا هرمز است که به خجسته مهین نامبردار است./ پیوند کردن: خویشاوندی کردن / قلمرو ادبی: شیر سپهر: استعاره از خورشید (به اعتبار آن که برج اسد خانه اوست) / جان بخشی: پیمان بستن دماوند با خورشید؛ پیوند دماوند با مشتری / اختر، سپهر: تناسب، اغراق / این بیت حُسن تعلیل نیز دارد: شاعر علت بلندی دماوند را تلاش او برای دوری از مردم زمانه می‌داند./ تناسب: سپهر، اختر؛ پیمان، پیوند

بازگردانی: با آفتاب پیمان بسته‌ای و با ستاره مشتری پیوند و پیوستگی پدید آورده ای.

پیام: اشاره به بلندی دماوند

۶- چون گشت زمین ز جور گردون / سرد و سیه و خموش و آوند

قلمرو زبانی: جور: ستم / گردون: فلک، آسمان (در این­جا روزگار) / خموش: ساکت / آوند: آونگ، آویزان، آویخته / قلمرو ادبی: زمین، گردون: تضاد / جور گردون: جان بخشی، اضافه استعاری /  گشت: شد، ایهام تناسب در معنای گردیدن و چرخیدن / خموش گشتن زمین: جان بخشی / این بیت با بیت بعدی موقوف المعانی است. / حسن تعلیل: آسمان به خاطر ستم گردون خفه و خموش و معلّق است.

بازگردانی: هنگامی که زمین از بیداد و ستمِ آسمان (روزگار) اینچنین خفه و خاموش و آویزان شد،…

پیام: بیداد آسمان بر زمینیان

۷- بنواخت ز خشم بر فلک مشت / آن مشت تویی تو ای دماوند

قلمرو زبانی: نواختن: کوبیدن(بن ماضی: نواخت، بن مضارع: نواز) / قلمرو ادبی: مشت کوبیدن زمین به فلک: جان بخشی / ای دماوند: جان بخشی / تو مشت هستی: تشبیه / واج آرایی: صامت «ت» و «ش» / واژه آرایی: مشت، تو

بازگردانی: زمین از شدت خشم، مشتی بر آسمان کوبید و تو ای دماوند همان مشت زمینی.

پیام: اعتراض زمین بر آسمان

۸- تو مشت درشت روزگاری / از گردش قرنها پس افکند

قلمرو زبانی: پس افکند: پس افکنده، میراث، به جا مانده (صفت مفعولی مرکب کوتاه) / قلمرو ادبی: /  تشبیه: تو (دماوند) مشت روزگار هستی / مشت روزگار: جان بخشی برای روزگار؛ اضافه استعاری / واج آرایی «ش»، «ر»

بازگردانی: ای دماوند! تو مشت بزرگِ خشم و اعتراض دیرینه زمانه ای که از گذشت روزگاران به ما به جا مانده است.

پیام: اعتراض دماوند به ستم گردون

۹- ای مشت زمین بر آسمان شو / بر وی بنواز ضربتی چند

قلمرو زبانی: شو: برو/ بنواز: بزن / مرجع «وی» آسمان است / ضربتی چند: ترکیب وصفی وارون (چند ضربت)/ چند: صفت مبهم / قلمرو ادبی: مشت زمین: جان بخشی و استعاره از دماوند /  زمین، آسمان: تضاد / مصرع دوم: جان بخشی / مشت، ضربت: تناسب

بازگردانی: ای دماوند که مشت زمینی! به آسمان برو و چند ضربه بر آسمان بکوب.

پیام: خیزش ضد بیداد

۱۰- نی نی تو نه مشت روزگاری / ای کوه نی اَم ز گفته خرسند

قلمرو زبانی: نی نی: نه، قید نفی / نیَم: نیستم / گفته: مقصود شاعر، تشبیه در بیت پیشین است یعنی همان تشبیه دماوند به مشت./ خرسند: راضی / قلمرو ادبی: مشت روزگار: اضافه استعاری (جان بخشی)/ ای کوه: جان بخشی / واج آرایی: «ن»/ تشبیه: تو نه مشت روزگاری

بازگردانی: نه نه، تو مشت روزگار نیستی. ای کوه من، از این سخن خود (تشبیه دماوند به مشت) خشنود نیستم.

■ شاعر از همانندی دماوند به مشت روزگار خرسند نیست به این دلیل که مشت نشانه اعتراض و ستیز است در حالی که دماوند (مردم تهران یا روشنفکران) در مقابل ظلم و دشمنان خارجی خاموشی گزیدند.

پیام: بی تفاوتی روشنفکران

۱۱- تو قلب فسرده زمینی / از درد ورم نموده یک چند

قلمرو زبانی: فسرده: یخ­زده، منجمد، افسرده و غمگین / یک چند: مدتی، چندی/ وَرَم: آماس / قلمرو ادبی: فسرده: ۱- یخ­زده، ۲- افسرده (ایهام) / تشبیه کوه دماوند به قلب فسرده زمین / وَرَم: استعاره از برآمدگی کوه / قلب زمین: جان بخشی، اضافه استعاری / قلب، درد، ورم: تناسب / واج آرایی: «د» / حسن تعلیل

بازگردانی: ای دماوند! تو قلب سرد و منجمد زمین هستی که از شدت درد و اندوه مقداری آماس کرده است.

پیام: اشاره به برآمدگی کوه دماوند

۱۲- تا درد و ورم فرونشیند / کافور بر آن ضماد کردند

قلمرو زبانی: تا: حرف پیوند به معنیِ «برای اینکه» / فرونشیند: فروکش کند / کافور: ماده معطر جامدی که از گیاهانی چون ریحان، بابونه و چند نوع درخت به دست می‌آید. در قدیم به عنوان مرهم و دارو روی زخم می‌مالیدند./ ضماد: مرهم / ضماد کردن: بستن چیزی بر زخم، مرهم نهادن / قلمرو ادبی: ورم: استعاره از برآمدگی کوه / کافور: استعاره از برف­های قله دماوند / درد، ورم، ضماد: تناسب  / حُسن تعلیل / واج آرایی: «د»، «ر»

بازگردانی: برای این که درد و ورم تو آرام بگیرد و اندکی تسکین بیابد مرهمی از برف بر ورم تو نهاده اند.

پیام: اشاره به برف گیر بودن دماوند

۱۳-  شو منفجر ای دل زمانه / وان آتش خود نهفته مپسند

قلمرو زبانی: نهفته: صفت مفعولی در نقش قید؛ پنهان شده / قلمرو ادبی: دلِ زمانه: اضافه استعاری (جان بخشی)، / دل استعاره از دماوند (نماد روشنفکران خاموش) / آتش: استعاره از خشم و خروش و اعتراض / تناسب: منفجر، آتش / منفجر شدن: کنایه از اعتراض

بازگردانی: ای کوه دماوند که چون قلب زمانه هستی، آتشفشان کن و بیش از این خرسند مباش که آتش درونت پنهان بماند.

پیام: دعوت به اعتراض

۱۴- خامش منشین سخن همی گوی / افسرده مباش خوش همی خند

قلمرو زبانی: همی گوی: بگو(فعل امر استمراری) / افسرده: یخ زده، غمگین / خوش: قید کیفیت / همی خند: بخند (فعل امر) / قلمرو ادبی: خامش نشستن، سخن گفتن: تضاد / جان بخشی: سخن گفتن، خندیدن و خاموش نبودن دماوند / افسرده: ایهام؛ ۱- یخ زده ۲- غمگین / خاموش، افسرده: تناسب / خوش خندیدن: کنایه از افسردگی بدر آمدن / افسرده، خوش: تضاد

بازگردانی: ای دماوند (آگاهان خاموش جامعه)، خاموش و آرام نباش و چیزی بگو (اعتراض کن)، غمگین و ناخوش نباش و با شادی بخند.

پیام: دعوت به اعتراض

۱۵- پنهان مکن آتش درون را / زین سوخته جان شنو یکی پند

قلمرو زبانی: سوخته جان: صفتِ مرکب، جانشین اسم، منظور «خود شاعر» است و مخاطب شاعر «کوه دماوند»./ یکی پند: پندی / قلمرو ادبی: آتش: استعاره از خشم و خروش / آتش، سوخته: تناسب /  واج آرایی: صامت «ن» / سوخته جان: کنایه از دردمند و سرد و گرم روزگار چشیده

بازگردانی: ای دماوند! خشم درونت را در دلت پنهان نکن، خشمت را بیرون بریز و از این شاعرِ دل­سوخته دردمند پندی بشنو.

پیام: دعوت به اعتراض

۱۶- گر آتش دل نهفته داری / سوزد جانت به جانت سوگند

قلمرو زبانی: گر: اگر / نهفته: پنهان / سوختن: سوزاندن / «ت» در«جانت» در هر دو مورد نقش مضاف الیهی دارد / حذف فعلِ «می خورم» به قرینه معنوی / قلمرو ادبی: آتش دل: استعاره از خشم و خروش / سوختن جان: کنایه از نابود شدن / واژه آرایی: جان / تناسب: دل، جان

بازگردانی: اگر آتش درونت را بیرون نریزی و در دلت پنهان کنی به جان تو سوگند می­خورم که جانت را نابود می‌سازد.

پیام: دعوت به اعتراض

۱۷- ای مادر سرسپید بشنو/ این پند سیاه بخت فرزند

قلمرو زبانی: سیاه بخت فرزند: ترکیب وصفی وارون، منظور خود «ملک­الشعرا بهار» است. / قلمرو ادبی: سر: مجاز از مو / مادر سر سپید: استعاره از دماوند، نمادی از مردم و فرهنگ ایران / سپید، سیاه: تضاد / سیاه بخت: کنایه از بدبخت، حس آمیزی / سرسپید: کنایه از پیر (اشاره به برف قله دماوند) / تناسب: مادر، فرزند / استعاره: موی سپید (برفها و قله کوه دماوند مانند موی سپید سر زنان است.)

بازگردانی: ای دماوند! ای مادر سرسپید و پیر من! پند فرزند بدبخت خودت را بشنو.

پیام: اندرز دماوند (روشنفکران)

۱۸- برکش ز سر آن سپید معجر / بنشین به یکی کبود اورند

قلمرو زبانی: معجر: روسری، سرپوش / سپید معجر و کبود اورند: ترکیب وصفی وارون (معجرِ سپید، اورند کبود) / کبود: آبی سیر/  اورند: اورنگ، تخت، تخت پادشاهی / قلمرو ادبی: سپید معجر: استعاره از برف روی کوه / از سر برکشیدن معجر سپید: کنایه از دوری از گوشه نشینی، ضعف و خاموشی / اورند: مجازاْ فرّ و شکوه، شأن و شوکت / بر اورند نشستن: کنایه از قدرت­نمایی کردن، فرمانروایی کردن / سپید، کبود: تضاد

بازگردانی: ای دماوند، از ناتوانی و خاموشی دست بکش. بر اورنگ فرمانروایی بنشین و توانایی ات را نمایان کن.

پیام: نمودن توانایی

۱۹- بگرای چو اژدهای گرزه / بخروش چو شرزه شیر ارغند

قلمرو زبانی: بگرای: حمله ور شو (حرکت کن) فعل امر از گراییدن (بن ماضی: گرایست، بن مضارع: گرای) / اژدها: مار بزرگ / گرزه: ویژگی گونه ای مار سمی و خطرناک / خروشیدن: فریاد زدن / شرزه: خشمگین،  غضبناک / ارغند: خشمگین و قهرآلود / قلمرو ادبی: گرزه، شرزه: جناس ناهمسان / تشبیه در مصرع نخست و دوم / واج آرایی: «ش»

بازگردانی: مانند اژدهای بزرگ و کُشنده، حمله­ور شو و مانند شیر خشمگین و قهرآلود، فریاد و خروش برآور. 

پیام: دعوت به اعتراض

۲۰- بفکن ز پی این اساس تزویر/ بگسل ز هم این نژاد و پیوند

قلمرو زبانی: پی: پایه، شالوده، بن، بیخ / اساس: پایه (هم آوا← اثاث: لوازم خانه یا محل کار) / گسلیدن: پاره کردن، جداکردن (بن ماضی: گسل، بن مضارع: گسست) / تزویر: دورویی، ریاکاری / این نژاد و پیوند: منظور نژاد و پیوند ستمگران / قلمرو ادبی: اساس تزویر: پایه­های حکومت ریاکار، اضافه استعاری / از پی افکندن: کنایه از نابود کردن / نژاد، پیوند: تناسب / پی، اساس: تناسب / موازنه (برای رشته انسانی)

بازگردانی: پایه‌های این ساختمان ستم و ریا را ریشه کن ساز و نسل و نژاد این فرمانروایان بیدادگر را نابود ساز.

پیام: دعوت به مبارزه

۲۱- بر کَن ز بُن این بنا که باید/ از ریشه بنای ظلم برکند

قلمرو زبانی: بن: ریشه / از بن برکندن: کنایه از نابود کردن کامل / «بنا» در مصرع نخست: استعاره از بیداد / از ریشه برکندن: کنایه از نابود کردن کامل / قلمرو ادبی: برکن، برکند: همریشگی، جناس / بنای ظلم: اضافه تشبیه / واج آرایی «ب»، «ن»

بازگردانی: این بنای ستم را نابود کن؛ زیرا بنای بیداد را باید ریشه کن کرد و نابود ساخت.

پیام: دعوت به مبارزه با ستمگر

۲۲- زین بی خردان سفله بستان / داد دلِ مردمِ خردمند

قلمرو زبانی: زین: از این / سفله: فرومایه، بدسرشت / ستاندن: گرفتن، (بن ماضی: ستاند، بن مضارع: ستان) / داد: حق و حقوق / قلمرو ادبی: بی خرد، خردمند: تضاد / بی خردان سفله: فرمانروایان ستمگر در زمان سخنور / واج آرایی صامت «د»، مصوت « -ِ »

بازگردانی: از این فرمانروایان بی خرد پست و فرومایه، حق انسان های خردمند و آگاه را بگیر.

پیام: گرفتن حق ستمدیدگان                                                                                                         بهار

کارگاه متن پژوهی

قلمرو زبانی

۱- معادل معنایی واژه‌های مشخّص شده را در متن درس بیابید.

سریر مُلک عطا داد کردگار تو را/ به جای خویش دهد هر چه کردگار دهد (ظهیر‌الدّین فاریابی) / سریر: اورند، تخت

دردناک است که در دام شغال افتد شیر / یا که محتاج فرومایه شود، مرد کریم (شهریار) / فرومایه: سفله، پست

۲- از متن درس، چهار ترکیب وصفی که اهمّیت املایی داشته باشند، بیابید و بنویسید.

اختر سعد – مردم نحس – سپید معجر (ترکیب وصفی وارون)- شیر ارغند – بی‌خردان سفله

۳- در بیت‌های زیر، ترکیب‌های اضافی را مشخّص کنید.  

الف) تو مشتِ درشتِ روزگاری / از گردش قرن‌ها پس‌افکند  / مشت روزگار – گردش قرن

ب) زین بی‌خردانِ سفله بستان / داد دلِ مردمِ خردمند   / داد دل – دل مردم

ترکیب وصفی: ترکیب «اسم ﹻ صفت» را ترکیب وصفی می گویند. اسم نخست موصوف و دومی صفت است؛ مانند: دست بلند.

ترکیب اضافی: ترکیب «اسم ﹻ اسم» را ترکیب اضافی می گویند. اسم نخست مضاف و دومی مضاف الیه است؛ مانند: دست بهرام.

۱- صفت،«تر و ترین» می‌پذیرد؛ امّا مضاف‌الیه نمی‌پذیرد. ۲- صفت و موصوف یک پدیده‌اند؛ امّا مضاف‌ و مضاف‌الیه دو پدیده ۳- موصوف «ی» ناشناس می‌پذیرد؛ امّا مضاف‌ نمی‌پذیرد.  4- اگر به ترکیب، صفت دیگری را بیفزاییم، در ترکیب اضافی، صفت مضاف‌الیه را وصف می‌کند و در ترکیب وصفی موصوف را؛ مانند: در چوبی بزرگ ، در خانۀ بزرگ.  5- مضاف الیه همیشه اسم است، پس «نشانۀ جمع» می‌پذیرد؛ اما صفت نمی‌پذیرد. ۶- با افزودن «است» به ترکیب اضافی، جملۀ نامعنایی ساخته می‌شود. ۷- صفت نقش مسندی می‌پذیرد؛ امّا اسم نمی‌پذیرد.

قلمرو ادبی

۱- در کدام بیت‌ها آرایه «حُسن تعلیل» به کار رفته است؟ دلیل خود را بنویسید.

بیت ۳: شاعر علت در ابر پوشیده بودن قلّه دماوند را مخفی ماندن از چشم مردم دانسته است؛ این دلیل ادبی اما غیر علمی، آرایه حسن تعلیل پدید آورده است.

بیت ۵: شاعر علت پیمان بستن دماوند با شیر سپهر و پیوند کردن با اختر سعد (بلندی و ارتفاع دماوند) را رهایی از مردم نحس دیو مانند می‌داند؛ این ادعای غیرواقعی اما ادبی حسن تعلیل است.

بیت ۱۲: شاعر علّت ریختن برف بر قلّه دماوند را فرونشاندن درد و ورم او دانسته است. این ادعای ادبی اما غیر واقعی حسن تعلیل را پدید آورده است.

۲- در بیت‌های زیر، استعاره‌ها را مشخّص کنید و مفهوم هر یک را بنویسید.

از سیم به سر یکی کُله خُود / ز آهن به میان یکی کمربند

سیم (استعاره از برف) / آهن (استعاره از صخره‌ها و سنگ‌ها)

پنهان مکن آتش درون را / زین سوخته‌جان، شنو یکی پند

آتش (استعاره از خشم)

۳- شعرهای «دماوندیه» و «مست و هشیار» را از نظر قالب مقایسه کنید.

قالب شعر «دماوندیه» قصیده و قالب شعر «مست و هوشیار» قطعه است. در قصیده بهار مصراع نخست و مصراع‌های زوج و در قطعه پروین فقط مصراع‌های زوج هم‌قافیه‌اند.

قلمرو فکری

۱- محمّد تقی بهار شعر دماوندیه را در سال ۱۳۰۱ هجری شمسی سرود. در این سال به تحریک بیگانگان، هرج و مرج قلمی و اجتماعی و هتّاکی‌ها در مطبوعات و آزار وطن‌خواهان و سستی کارِ دولت مرکزی بروز کرده بود. بهار این قصیده را با تأثیر پذیری از این معانی گفته است؛ با توجّه به این نکته، به پرسش‌های زیر پاسخ دهید.  (هتّاکی: )

الف) مقصود شاعر از «دماوندیه» و «سوخته‌جان» چیست؟

دماوند: آگاهان و آزادی‌خواهان/ خاموش جامعه.سوخته‌جان: خود شاعر که همان ملک‌الشعرای بهار است.

ب) چرا شاعر خطاب به «دماوند» چنین می‌گوید؟              «تو قلب فسرده زمینی / از درد، ورم نموده یک چند»

زیرا او را مظلومی می‌داند که مورد ظلم واقع شده و به خاطر این ظلم از زمین سر بیرون آورده است.

۲- معنی و مفهوم بیت زیر را به نثر روان بنویسید.

بفکن ز پی این اساس تزویر / بگسل ز هم این نژاد و پیوند

بازگردانی: پایه و شالوده این همه فریب و دورویی و نژاد ستمگران را از ریشه بر کن.پیام: آرزوی نابودی حکومت تزویرگر و ستمگر

۳- مفهوم مشترک سروده‌های زیر را بنویسید.

■ شو منفجر ای دل زمانه / وان آتش خود نهفته مپسند(بهار)

■ دلا خموشی چرا؟ چو خُم نجوشی چرا؟ / برون شد از پرده راز، پرده‌پوشی چرا؟(عارف قزوینی)

هر دو بیت خواننده را برای بیان دردها، رنج‌ها و اعتراض به وضع موجود و نابه‌سامانی مسائل کشور تشویق می‌کند.

۴-

روان خوانی: جاسوسی که الاق بود

 می‌گویم: «حاجی! شما هر چه دستور بدهید به دیده منّت. الآن بگو چاه بکَنم؛ بگو از دیوار راست بالا بروم؛ بگو با دست‌هایم برایت خاکریز بزنم؛ اصلاً بگو تا یک ماه به مادرزنم زنگ نزنم؛ تمام این کارها شدنی است؛ امّا به من نگو که با این پانزده تا مینی که برایمان مانده، دشت به این بزرگی را مین گذاری کنم! هیچی نباشه واسه مین گذاری این منطقه دو هزار تا مین لازم داریم. دشت است، زمین فوتبال دستی نیست که نوکرتم!»

قلمرو زبانی: دیده: چشم / به دیده منّت: چشم، فرمان می‌بریم، حذف فعل به قرینه معنوی / شدنی: ممکن / واسه: برای / قلمرو ادبی: از دیوار راست بالا رفتن: کنایه از انجام کار دشوار 

حاجی از حرف‌هایم خنده‌اش می‌گیرد اما به زور سعی می‌کند جلوی خنده‌اش را بگیرد. می‌گوید:

– «حاج احمد آقا! پسر گل گلاب! دشمن عن‌قریب است که توی این دشت وسیع عملیات کند. توکّلت به خدا باشد. چه بسا همین پانزده تا مین هم برایمان کاری افتاد. خدا را چه دیدی برادر من؟ از قدیم گفته‌اند کاچی به از هیچی! شما همین پانزده تا مین را مقابل دشمن کار بگذارید، خداوند کریم است.»

قلمرو زبانی: خنده اش می‌گیرد: شروع می‌کند به خندیدن / پسر گل گلاب: تشبیه / عن قریب: به زودی (هم آوا؛ غریب: ناآشنا، ناشناس) / عملیات:‌ اجرای طرح نظامی / کاری افتاد: مؤثر واقع شد / کریم: بخشنده / قلمرو ادبی: خدا را چه دیدی: کنایه از«حتا رخداد ناشدنی هم می‌تواند با کمک خدا اتفاق بیفتد.» /  کاچی به از هیچی: ضرب المثل (کم داشتن بهتر از هیچ نداشتن است.)

 نمی‌دانم چه بگویم. روی حرف حاجی که خودش از عاملان بزرگ و قدیمی تخریب است، حرفی نمی‌توانم بزنم؛ امّا این کاری که از ما می‌خواهد، درست مثل این است که بخواهیم با یک کاسه ماست، با آب یک دریاچه، دوغ درست کنیم.

حاجی آن قدر مهربان و دوست داشتنی است که جرئت کنم برای آخرین بار با شوخی از این کارش انتقاد کنم. می‌گویم.

– هر چه شما بفرمایید حاجی. امّا خدا وکیلی ما را که سر کار نگذاشته‌ای؟ بالاغیرتاً اگر می‌خواهی ما را به دنبال نخود سیاه و این جور چیزها بفرستی، بگو، من به جان مادرم از صبح تا شب توی این دشت، پاره آجر و سنگ و کلوخ به جای مین کار می‌گذارم!

قلمرو زبانی: عامل: عملیات کننده / تخریب: نابودی/ قدر: اندازه (هم آوا؛ غدر: نابکاری، خیانت) / خدا وکیلی: به راستی / بالا غیرتا: از روی جوانمردی / قلمرو ادبی: روی حرف … حرف زدن: کنایه از رد کردن / با یک کاسه ماست … دوغ درست کردن: کنایه از کار نشدنی انجام دادن / سر کار گذاشتن: کنایه از فریفتن / ما که … سر کار بگذاریم: پرسش انکاری / به دنبال نخود سیاه فرستادن: به کار بیهوده گماردن برای فریب

حاجی جلو می‌آید. پیشانی‌ام را می‌بوسد. دست‌هایم را توی دستش می‌گیرد و می‌گوید: «مؤمن خدا! ما که باشیم که شما را سرکار بگذاریم، ما پانزده تا مین داریم و غیر از این هم نداریم و راه چاره‌ای هم فعلاً نداریم. باید به تکلیفمان عمل کنیم. بروید و به هر وسیله‌ای که شده این مین‌ها را توی دشت، روبه‌روی دشمن کار بگذارید. خداوند کریم است. بروید و معطّل نکنید.»

با اینکه ته دلم از این کار بی‌نتیجه سر در نمی‌آورد؛ امّا فرمان حاجی برایم اجرا نشدنی نیست. چاره‌ای ندارم، باید این کار را انجام بدهم.

قلمرو زبانی: فعلاً: به طور موقت / معطل کردن: تأخیر کردن / قلمرو ادبی: سر در آوردن: کنایه از دریافتن

دوستم احمدرضا را صدا میزنم و ماجرا را به او می‌گویم. تصمیم می‌گیریم برویم الاغی پیدا کنیم و مین‌ها را بار الاغ کنیم و بزنیم به دشت؛ روبه‌روی مواضع عراقی‌ها. اوّلین خر را که می‌بینیم، تصمیم به خریدش می‌گیریم. احمدرضا زل می‌زند به چشمان خر و انگاری که صد سال است الاغ شناس بوده باشد؛ آرام در گوشم می‌گوید:

– احمد، این خر، خبر خوبی نیست. خیلی چموش است. من می‌دانم که کار دستمان می‌دهد؟ از چشمانش شرارت و حیله گری می‌بارد!

قلمرو زبانی: بزنیم به دشت: برویم / مواضع: موضع ها / زل زدن: خیره  شدن / انگاری: گویی/ چموش: سرکش / قلمرو ادبی: کار دست کسی دادن: کنایه از دچار مشکل کردن / از چشمانش شرارت … می‌بارد: استعاره، کنایه

احمدرضا چنان جدی حرف می‌زند که نزدیک است باورم شود؛ می‌گویم: – مرد حسابی! خر، خر است دیگر. ما که نیامده‌ایم خرید و فروش خر کنیم.

مین‌ها را که کاشتیم، خر را می‌آوریم به قیمت مناسب به صاحبش می‌فروشیم. نکند خیال کردی این خر، جاسوس صدام است؟!

احمدرضا اخلاقش همین طوری است. خنده‌دارترین چیزها را آن قدر جدّی می‌گوید که آدم نمی‌داند باور کند یا نه!

خر، هنوز اول کاری چموشی می‌کند و هر چه افسارش را می‌کشیم، جلو نمی‌آید امّا بالاخره بعد از ساعتی مین‌ها را بار خر می‌کنیم و راه دشت را در پیش می‌گیریم.

قلمرو زبانی: مرد حسابی: حسابگر / قدر: اندازه (هم آوا؛ غدر: نابکاری، خیانت) / افسار: عنان

خر سلّانه سلّانه راه می‌آید و گاهی می‌ایستد و این سو و آن سو را بو می‌کشد و علف و خاری را پوزه می‌زند و دوباره راه می‌افتد. نزدیک‌تر که می‌شویم، اوضاع خطرناک می‌شود. احمدرضا افسار خر را به دست گرفته و او را قدم به قدم و با احتیاط جلو می‌کشد. کم کم به محلّی که باید مین‌ها را روی زمین بکاریم، می‌رسیم. هفت تا مین یک طرف خر و هشت تا مین هم سمت دیگر خر، بار کرده‌ایم. احمدرضا می‌گوید: بهتر است خر را روی زمین بنشانیم.» امّا خر، خری نیست که با این آسانی‌ها حرف ما را گوش کند و مثل بچّه خر روی زمین بنشیند! احمدرضا اوّل به شوخی دهانش را داخل گوش خر می‌کند و آرام می‌گوید:

قلمرو زبانی: سلانه: آهسته / پوزه: پیرامون دهان جانوران / قلمرو ادبی: علف و خار را پوزه می‌زند: کنایه از خوردن / مین را … بکاریم: دفن کنیم، کار بگذاریم / تشبیه: مثل بچّه خر روی زمین بنشیند

– خر جان! بفرما بنشین. این جوری خیلی تابلو هستی!

امّا خر، انگار که مگسی توی گوشش رفته باشد، مدام آن را تکان می‌دهد و به سر و صورت احمدرضا می‌کوبد.

دو نفری سعی می‌کنیم خر را هر طور که هست روی زمین بنشانیم، امّا خر، پر زور است و نمی‌نشیند. احمدرضا می‌گوید: «این خر، زبان آدمیزاد حالیش نیست. از اوّل هم گفتم یک خر زبان فهم بخریم، گفتی همین خوب است!»

قلمرو زبانی: زبان فهم: فهمیده، باشعور / قلمرو ادبی: تابلو هستی: تشبیه فشرده اسنادی (مانند تابلو هستی که همه تو را می بینند.)

می‌گویم: ای بابا! این قدر خرخر نکن. ما اگر قرار بود توسّط دشمن دیده شویم که دیده می‌شدیم. بیا کمک کن مین‌ها را کار بگذاریم و برویم.»

همین که می‌خواهیم اوّلین مین را برداریم، ناگهان خر سرش را بالا می‌گیرد و با صدای بلند شروع به عرعر می‌کند. این جای کار را دیگر نخوانده بودیم. دلم می‌خواهد دهان خر را با جفت دست‌هایم بگیرم و خفه‌اش کنم، ای لعنت بر دهانی که بی موقع باز شود.

از اوّل تا آخر آوازش ده ثانیه طول می‌کشد دل توی دلمان نیست. الآن است که لو برویم و دشمن متوجّه ما بشود.

آواز الاغ که تمام می‌شود، دوباره آواز دیگری را شروع می‌کند. احمدرضا می گوید: «نگفتم این جاسوس دشمن است؟!»

قلمرو ادبی: این جای … نخوانده بودیم: کنایه، پیش بینی نمی کردیم، طبق برنامه پیش نرفت

و با خشم چنان با لگد به پشت خر می‌زند که خر آوازش را نیمه کاره رها می‌کند و جفتک می‌اندازد و چهار نعل به طرف خاکریز دشمن می‌دود.

– این چه کاری بود؟ چرا خر را فراری دادی؟ احمدرضا می‌گوید: «بگذار برود گم شود خر نفهم! حالا باید خودمان هم در برویم، الآن است که لو برویم. چنان زدم که دیگر هوس نکند بی موقع آواز بخواند!»

چاره‌ای نیست. برخلاف مسیر خر می دویم و خودمان را از منطقه دور می‌کنیم. به داخل مواضع خودمان که می‌رسیم، نمی‌دانیم از خجالت به حاجی چه بگوییم! بگوییم حریف یک الاغ نشدیم؟

قلمرو زبانی: لو برویم: جای نهفتن مان آشکار شود / نفهم: بی شعور / در رفتن: گریختن / قلمرو ادبی: آواز دیگری را شروع: استعاره از عرعر / چهار نعل: کنایه از به تاخت، تند / آواز بخواند: استعاره از عرعر خر /

حاجی خودش به استقبال ما می‌آید؛ با دیدن چهره‌های عرق کرده و سرهای پایین افتاده‌مان مثل اینکه ماجرا را حدس زده باشد، می‌گوید:

– به به! دو تا پهلوان، احمد! چقدر زود برگشتید؟ بالاخره کار خودتان را کردید؟! این جمله آخر را طوری می‌گوید که یک لحظه گمان می‌کنیم متوجّه خرابکاری ما شده و به ما طعنه می‌زند امّا حاجی اهل این حرف‌ها نیست. می‌نشینیم کنارش و با خجالت، همه چیز را برایش مو به مو توضیح می‌دهیم. حاجی می‌خندد و بعد می‌گوید: «آن پانزده تا مین را هم به باد دادید؟ فقط باید مطمئن شوم که کوتاهی نکردید!»

قلمرو زبانی: بالاخره: سرانجام / طعنه زدن: سرزنش کردن / قلمرو ادبی: مو به مو: کنایه از دقیق / به باد دادن: کنایه از نابود کردن /

نمی‌خواهم دروغ بگویم. اشاره به احمدرضا می‌کنم و می‌گویم: «به نظر من این لگد آخری که احمدرضاخان به الاغ زد، اضافی بود!»

روزهای سخت ما خیلی زود می‌رسد. مین‌هایی که قرار بود برسد، هنوز نیامده است. اگر جلوی دشمن مین گذاری کرده بودیم، حالا خیالمان راحت‌تر بود.

تمام نیروها منتظر حمله دشمن هستند؛ امّا یک روز، دو روز، سه روز می‌گذرد و خبری نمی‌شود.

بچّه‌های شناسایی همین روزها در یک عملیّات محدود، یک عراقی را اسیر کرده‌اند تا اطّلاعاتی از او بگیرند.

اسیر حرف‌های عجیبی می‌زند:

– عملیّاتی در کار نیست. فرماندهان ما بعد از بررسی‌های زیاد به این نتیجه رسیده‌اند که با وجود هزاران مینی که ایرانی‌ها توی دشت کار گذاشته‌اند، تلفات سنگینی خواهیم داد!

– هزاران مین؟ شما از کجا فهمیدید؟ اسیر بعثی لبخند کنایه آمیزی می‌زند و می‌گوید: «خیال کردید ما الاغ هستیم؟ ما آن الاغی را که بار مین رویش بود، گرفتیم. همه ما از تعجّب شاخ در آوردیم. آن قدر مین اضافه آوردید که بار الاغ کردید که به عقب بفرستید امّا خبر نداشتید که الاغ با فرار کردنش به سمت مواضع ما، همه چیز را لو داد.»

همه به هم زل زدیم و در میان بهت و حیرت اسیر دشمن، همراه با حاجی با صدای بلندی از ته دل خندیدیم … .

قلمرو زبانی: بعثی: عضو حزب بعث / بهت: حیرت / قلمرو ادبی: شاخ در آوردن: کنایه شگفت زده شدند / قصه شیرین فرهاد: ایهام، حس آمیزی

قصه شیرین فرهاد، احمد عربلو

۱- درباره شیوه بیان نویسنده توضیح دهید.

 نویسنده با زبان ساده، صمیمی و در عین حال طنزآمیز و خنده‌دار یک ماجرا را بیان می‌کند. عبارات عامیانه و محاوره‌ای، نوشته را به زبان کوچه و بازار نزدیک کرده و در عین حال به نوشته، صداقت و صمیمیت بخشیده است.

۲- درباره‌ فضا و حسّ و حال حاکم بر این متن به اختصار بنویسید.

فضای داستان گیرا و دوست داشتنی است. لحن ساده و طنزآمیز متن کمک کرده است تا مخاطب با این ارتباط نزدیک‌تری برقرار کند. ماجرای داستان از یک سو و صداقت گوینده از سوی دیگر، حسّ خوبی را به خواننده منتقل می‌کند و ماجرای داستان را برای هر خواننده‌ای قابل باور می‌سازد. در کل، فضای داستان شاداب و پر از شوخ‌طبعی است.

منبع مطلب : www.jafarisaeed.ir

www.jafarisaeed.ir لطفا اعلامیه بالای سایت را مطالعه کنید.

جواب کاربران در نظرات پایین سایت

نظر خود را بنویسید